Mục tiêu buổi học
- Ôn lại vòng lặp
for: lặp tăng, lặp giảm, nhảy bước, lặp lồng nhau (Level 1, Bài 8). - Dùng
forđể tính tổng dãy số, giai thừa, lũy thừa và in bảng cửu chương (toán lớp 6). - Biết chọn kiểu dữ liệu phù hợp (
int,long long,double) để tránh tràn số và mất phần thập phân. - Biết chạy tay (trace) chương trình để kiểm tra kết quả.
Thời lượng: 90 phút (15 phút ôn bài cũ, 30 phút lý thuyết và ví dụ, 35 phút thực hành, 10 phút tổng kết).
1. Khởi động – ôn bài cũ
Trả lời nhanh:
- Ba thành phần trong ngoặc của
for (int i = 0; i < n; i++)là gì? - Vòng lặp
for (int i = 1; i <= 10; )bị lỗi gì? - Vòng
for (int i = 1; i >= 10; i++)chạy bao nhiêu lần? a++và++akhác nhau thế nào?
2. Ôn tập cú pháp vòng lặp for
for (khoi_tao; dieu_kien; buoc_nhay) {
// than vong lap
}
Thứ tự thực hiện: khởi tạo (1 lần) → kiểm tra điều kiện → chạy thân vòng lặp → bước nhảy → quay lại kiểm tra điều kiện.
| Dạng | Cú pháp | Ví dụ |
|---|---|---|
| Lặp tăng | for (int i = 1; i <= n; i++) | In 1 → n |
| Lặp giảm | for (int i = n; i >= 1; i--) | In n → 1 |
| Nhảy bước | for (int i = 2; i <= n; i += 2) | Các số chẵn |
| Lặp lồng nhau | for bên trong for | Bảng cửu chương |
3. Ví dụ minh họa
3.1. Ví dụ 1 – Tổng các số từ 1 đến n
Toán học: S = 1 + 2 + 3 + … + n. Công thức kiểm tra: S = n(n + 1) / 2.
#include <iostream>
using namespace std;
int main() {
int n;
cout << "Nhap n: ";
cin >> n;
long long tong = 0;
for (int i = 1; i <= n; i++) {
tong += i;
}
cout << "Tong = " << tong << endl;
cout << "Kiem tra bang cong thuc: " << (long long)n * (n + 1) / 2 << endl;
return 0;
}
Chạy tay với n = 4:
| Vòng lặp | i | tong sau vòng lặp |
|---|---|---|
| Trước vòng lặp | – | 0 |
| Lần 1 | 1 | 1 |
| Lần 2 | 2 | 3 |
| Lần 3 | 3 | 6 |
| Lần 4 | 4 | 10 |
3.2. Ví dụ 2 – Giai thừa n!
Toán học: n! = 1 × 2 × 3 × … × n, quy ước 0! = 1.
int n;
cout << "Nhap n: ";
cin >> n;
long long gt = 1;
for (int i = 2; i <= n; i++) {
gt *= i;
}
cout << n << "! = " << gt << endl;
Lưu ý: biến tích phải khởi tạo bằng 1 (không phải 0). Kiểu int chỉ chứa đúng đến 12!; kiểu long long chứa đúng đến 20!. Với n lớn hơn, kết quả bị tràn số.
3.3. Ví dụ 3 – Lũy thừa a^n (không dùng pow)
double a;
int n;
cout << "Nhap a, n: ";
cin >> a >> n;
double kq = 1;
for (int i = 1; i <= n; i++) {
kq *= a;
}
cout << a << "^" << n << " = " << kq << endl;
So sánh kết quả với pow(a, n) trong <cmath> (Level 1, Bài 5).
3.4. Ví dụ 4 – Tổng dãy phân số
Toán học: S = 1 + 1/2 + 1/3 + … + 1/n.
int n;
cout << "Nhap n: ";
cin >> n;
double s = 0;
for (int i = 1; i <= n; i++) {
s += 1.0 / i; // 1.0 de chia so thuc
}
cout << "S = " << s << endl;
Lưu ý: viết 1 / i với i nguyên sẽ cho kết quả 0 khi i > 1. Phải viết 1.0 / i.
3.5. Ví dụ 5 – Bảng cửu chương
int n;
cout << "Nhap n: ";
cin >> n;
for (int i = 1; i <= 10; i++) {
cout << n << " x " << i << " = " << n * i << endl;
}
In toàn bộ bảng cửu chương từ 1 đến 9 bằng vòng lặp lồng nhau:
for (int n = 1; n <= 9; n++) {
cout << "Bang cuu chuong " << n << endl;
for (int i = 1; i <= 10; i++) {
cout << n << " x " << i << " = " << n * i << endl;
}
cout << endl;
}
3.6. Ví dụ 6 – In tam giác sao
int n;
cout << "Nhap so dong: ";
cin >> n;
for (int i = 1; i <= n; i++) { // moi dong
for (int j = 1; j <= i; j++) { // in i dau sao
cout << "* ";
}
cout << endl;
}
Quy luật: dòng thứ i có i dấu sao. Vòng ngoài điều khiển số dòng, vòng trong điều khiển số sao trên mỗi dòng.
4. Lỗi thường gặp
| Lỗi | Ví dụ | Cách sửa |
|---|---|---|
| Quên tăng biến đếm | for (int i = 1; i <= 10; ) | Thêm i++ |
| Sai điều kiện dừng | for (int i = 1; i >= 10; i++) | Viết i <= 10 |
Thêm ; sau for | for (...); | Bỏ dấu ; |
| Khởi tạo tích bằng 0 | long long gt = 0; | long long gt = 1; |
| Chia số nguyên | s += 1 / i; | s += 1.0 / i; |
| Tràn số | int gt với n = 15 | Dùng long long |
| Vượt phạm vi mảng | i <= 5 với mảng a[5] | Viết i < 5 |
5. Bài tập thực hành
Mức 1 – Cơ bản
- Nhập
n, in các số từ 1 đếnn, rồi in ngược từnvề 1. - Nhập
n, tính tổng các số chẵn từ 1 đếnn. - In tất cả các số từ 1 đến 100 chia hết cho 3.
- Nhập
n, in bảng cửu chương củan.
Mức 2 – Vận dụng (gắn với toán học)
- Nhập
n, tínhn!và cho biết khi nào kết quả bị tràn số. - Nhập
a,n, tínha^n(không dùngpow), kể cả khin = 0. - Tính tổng bình phương
S = 1² + 2² + … + n², kiểm tra bằng công thứcn(n + 1)(2n + 1) / 6. - Nhập
n, đếm số ước và tính tổng các ước củan. Gợi ý: duyệtitừ 1 đếnn, nếun % i == 0thìilà ước. - Tính
S = 1/(1×2) + 1/(2×3) + … + 1/(n×(n+1)), kiểm tra bằng công thứcn / (n + 1).
Mức 3 – Nâng cao
- In tam giác sao ngược và tam giác cân (kim tự tháp) với
ndòng. - Tính gần đúng số
e = 1 + 1/1! + 1/2! + … + 1/n!. So sánh vớiexp(1). - In bảng cửu chương từ 1 đến 9 theo dạng bảng ngang (mỗi hàng 3 bảng cửu chương cạnh nhau).
6. Tổng kết
- Dùng
forkhi biết trước số lần lặp. - Biến cộng dồn khởi tạo
0, biến nhân dồn khởi tạo1. - Chọn kiểu dữ liệu đủ lớn (
long long) và dùng số thực (1.0 / i) khi cần. - Vòng lặp lồng nhau: vòng ngoài điều khiển dòng, vòng trong điều khiển cột.
Bài tập về nhà: hoàn thành bài 5, 6, 7, 8 (bắt buộc), bài 10 – 12 (khuyến khích).
Chuẩn bị cho Buổi 4: ôn phép chia hết, chia lấy dư (%) và tìm hiểu vòng lặp while.